Οι ήπιοι ρυθμοί οικοδόμησης του νησιού συντέλεσαν σημαντικά ώστε μέχρι και σήμερα να σώζονται πολλά κτίρια παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Σε όλο το νησί ο επισκέπτης μπορεί να δει εκπληκτικά κτίρια, παλιές κατοικίες, μάντρες, ναούς, σχολεία και άλλα δείγματα του παραδοσιακού τρόπου οικοδόμησης στη Λήμνο.Το πρότυπο οικοδόμησης των παλιών κατοικιών είναι διώροφο με εξωτερική σκάλα, χτισμένο με πελεκητή πέτρα. Η εξωτερική σκάλα κατέληγε σε ένα μικρό μπαλκονάκι όπου υπήρχε η είσοδος του σπιτιού. Ο πρώτος όροφος, το «ανώγι» όπως λέγονταν, ήταν η κατοικία και το ισόγειο, το λεγόμενο «κατώγι», συνήθως προορίζονταν για το στάβλισμα των ζώων και σπάνια είχε παράθυρα.Αναπόσπαστο κομμάτι του Λημνιακού τοπίου αλλά και σπουδαίο δείγμα λαϊκής αρχιτεκτονικής αποτελούν οι μάντρες της Λήμνου. Άλλες ανάμνηση της παλιότερης αγροτικής ζωής κι άλλες ζωντανές ακόμη και σήμερα, χτισμένες από πελεκητή πέτρα, άλλοτε μικρές και άλλοτε με πολλούς λειτουργικούς χώρους. Εντύπωση προκαλεί το επιμελημένο χτίσιμο με πέτρες ειδικά διαμορφωμένες και προσεγμένες, στις μάντρες που προορίζονταν για ζώα.Στο δρόμο του ο επισκέπτης θα δει αναρίθμητα εξωκλήσια σπαρμένα σε κάθε γωνιά του νησιού. Χτισμένα με πέτρα και βαμμένα λευκά, θα τραβήξουν την προσοχή σας.

Η σχετική καθυστέρηση της τουριστικής ανάπτυξης και η μέχρι πρόσφατα σχε­τικά περιορισμένη ανοικοδόμηση είχε ως θετική συνέπεια την διατήρηση της παραδοσιακής λαϊκής αρχιτεκτονικής του τόπου.

Κατά την γνώμη των μελετητών της, με σχετική ευκολία εντοπίζονται δείγματα όλων των φάσεων της εξέλιξης της λαϊκής κατοικίας δια μέσου των αιώνων κυρίως στα απομακρυσμένα χωριά  και οικισμούς της ΝΑ Λήμνου.

Τα τελευταία χρόνια η έντονη ανοικοδόμηση επέφερε σημαντικές αλλοιώσεις με την εισαγωγή προτύπων κατασκευής σπιτιών, ιδίως στο τουριστικό δυτικό τμήμα του νησιού και εγκαταστάσεων ξένων προς τις αρχιτεκτονικές καταβολές του Βορείου Αιγαίου και ειδικότερα προς αυτές της Λήμνου.

Κοινός αρχιτεκτονικός τύπος σπιτιού είναι η διώροφη κατοικία με εξωτερική πέτρινη σκάλα, η οποία σχηματίζει την «αξάτα» (χτιστό μπαλκόνι), στο εμπρόσθιο τμήμα του σπιτιού.  Παλαιότερα, η εμφανής πέτρα της λιθοδομής και το ρωμαϊκό κεραμίδι της στέγης ενσωματώνονταν απόλυτα στο περιβάλλον χρωματικά και μορφολογικά, καθώς τα χωριά είναι συνήθως χτισμένα στο εσωτερικό του νησιού σε ομαλές πλαγιές λόφων, σε κοιλότητες ή σε επίπεδα μέρη μακριά από τη θάλασσα.

Ο αρχικός τύπος κατοικίας, το «δώμα», δηλαδή, ένα μονόχωρο καλύβι, διατηρείται ακόμα εν χρήσει ως κατοικία, αλλά συνηθέστερα, ενσωματώνεται στο κυρίως δίπατο σπίτι ως αχυρώνας ή στάβλος και μαζί με τον χτιστό και στεγασμένο φούρνο διαμορφώνουν τον κυρίαρχο τύπο λαϊκής κατοικίας στα χωριά του νησιού.

Η έλλειψη ασβεστοκονιάματος στο νησί, υποχρέωνε σε στερεή και ισχυρή τοιχοποιία, συχνά με μόνο συνδετικό τη λάσπη με χρήση της άφθονης πέτρας, η οποία ανάλογα με την θέση λατόμευσης χρωμάτιζε και τους οικισμούς, είτε με τόνους του γκρίζου όπως στην περιοχή Κάσπακα είτε με κοκκινωπό χρώμα όπως στην ΝΑ Λήμνο.

Η μόνωση της στέγης, εξασφαλιζόταν με τη χρήση φυκιών της θάλασσας αναμεμιγμένων με λάσπη και άχυρο, πάνω στην οποία επικάθονταν τα κεραμίδια, στερεωμένα συνήθως με πέτρες για προστασία από τους ισχυρούς ανέμους.

Τα πιο χαρακτηριστικά δείγματα των πρωίμων φάσεων της λαϊκής αρχιτεκτονικής βρίσκονται στα χωριά της νοτιοανατολικής Λήμνου, Φυσίνη, Σκανδάλη, Αγία Σοφία, Καμίνια, αλλά και στον Κατάλακο, στο Παλαιό Πεδινό και στους αγροτικούς συνοικισμούς, Άγιο Αλέξανδρο, Βουνοχώρι, Αμινιού, Κώμη και άλλους, στα βόρεια και βορειοανατολικά του νησιού.

Ο κοινός τύπος του διώροφου σπιτιού απαντάται σε όλα τα χωριά της Λήμνου με μικρές διαφοροποιήσεις. Ενδιαφέροντα οικιστικά σύνολα αποτελούν:

Ο Κοντιάς, με τα πέτρινα σπίτια σκαρφαλωμένα στους απότομους βράχους, τους ανεμόμυλους στην μία είσοδο του χωριού και την δενδροστοιχία με τα πλατάνια στην άλλη. Οι δενδροστοιχίες (κυρίως από μουριές) αποτελούσαν χαρακτηριστικό των εισόδων των χωριών μέχρι την πρόσφατη διαπλάτυνση των δρόμων. Εντυπωσιακές δενδροστοιχίες συναντά κανείς στα Τσιμάνδρια, στην Ατσική και στο Βάρος.

Ο Κορνός με την θαυμάσια διάταξη των καλοχτισμένων σπιτιών και των αρχοντικών του, ο Κάσπακας με εμφανές το μεράκι των τεχνιτών της πέτρας, ο Κατάλακος με την εξαιρετική θέα και την απόλυτη φυσικότητα του οικισμού και του τοπίου, το Θάνος και το Πλατύ στη δυτική Λήμνο που παρά τις πιέσεις που δέχονται από την ανάπτυξη του τουρισμού διατηρούν την φυσιογνωμία τους, το Πορτιανού και το Βάρος με εμφανή τα ίχνη παλαιότερων εποχών ευμάρειας, ο Μούδρος και το Κοντοπούλι με όμορφα αρχοντικά και παλιά εμπορικά καταστήματα,

Ο επισκέπτης ανακαλύπτει ενδιαφέροντα αρχιτεκτονήματα και σύνολα σε κάθε χωριό του νησιού καθώς όλα έχουν την ίδια περίπου τυπική διάταξη με την κεντρική πλατεία και τα παραδοσιακά καφενεία, να αποτελούν το κέντρο της καθημερινής ζωής των κατοίκων.

Σύμφωνα με την απόφαση Αριθ. Δ.Π.Α./10081 για τον «Χαρακτηρισμό ως τοπίου ιδιαίτερου φυσικού κάλλους της νήσου Λήμνου του Νομού Λέσβου», που δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, Τεύχος Δεύτερο, Αρ. Φύλλου 1278, 20/10/2000:

«Χαρακτηρίζεται ως τοπίο ιδιαίτερου φυσικού κάλλους, η νήσος Λήμνος, του νομού Λέσβου, με σκοπό την προστασία, διατήρηση και ανάδειξη τόσο του φυσικού ιστορικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος, όσο και της πλούσιας αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Στόχος του χαρακτηρισμού είναι η διατήρηση της ισορροπίας του φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος που αρμονικά επί αιώνες συνυπάρχει με ιδιαίτερη επιμέλεια».

Ξεχωριστή και πολύ σημαντική κατηγορία της λαϊκής αρχιτεκτονικής της Λήμνου, αποτελούν οι «μάνδρες» δηλαδή τα αγροτοκτηνοτροφικά οικήματα της υπαίθρου που βρίσκονται διάσπαρτες, σχεδόν σε κάθε λόφο σε ολόκληρο το νησί. Η Μάνδρα, είναι συνήθως κτισμένη σε ύψωμα που δημιουργεί επίπεδο χώρο, δίπλα σε πατημένο από πέτρες στρογγυλό αλώνι και σπανιότερα πηγάδι, περιφραγμένη με μανδρότοιχο «ξεροτρόχαλο». Εντυπωσιάζει, με την ασυνήθιστη για κτηνοτροφική εγκατάσταση ποιότητα της λιθοδομής και είναι εξοπλισμένη με τα στοιχειώδη για την διαβίωση των κτηνοτρόφων και των οικογενειών τους, στο μονόχωρο συνήθως σπίτι με τζάκι, που είναι τοποθετημένο σε γωνία με το χαγιάτι για την στέγαση των προβάτων.

Σε ορισμένα σημεία του νησιού, οι μάνδρες είναι συγκεντρωμένες σε μικρούς αριθμούς, αποτελώντας έτσι μικρούς συνοικισμούς που σήμερα είναι οι περισσότεροι εγκαταλελειμμένοι αλλά, δείχνουν με μοναδικό τρόπο, την απλότητα και την πανάρχαια δομή της αγροτικής οικονομίας και ζωής του νησιού. Ο επισκέπτης της Πολιόχνης, δεν θα δυσκολευτεί να αναγνωρίσει τις ομοιότητες, στην κατασκευή του λαϊκού σπιτιού και της μάνδρας, με τις αντίστοιχες κατασκευές της πρώιμης εποχής του χαλκού.

Εκτός από τα μεγάλα αρχοντικά του «Ρωμαϊκού γιαλού» της Μύρινας, σχεδόν σε κάθε χωριό ξεχωρίζουν ορισμένα εντυπωσιακά οικοδομήματα, χτισμένα σε καίριες θέσεις των οικισμών. Είναι οι κατοικίες πλουσίων Λημνιών, οι οποίοι έχοντας μεταναστεύσει στα τέλη του 19ου αιώνα, κυρίως στην Αίγυπτο αλλά και στην Αμερική, γυρνούσαν στον τόπο τους, χτίζοντας μεγάλα αρχοντικά που σηματοδοτούσαν σε κάθε χωριό την οικονομική ευμάρεια των «Αιγυπτιωτών» όπως αποκαλούνταν.

Σε αντίθεση με το τυπικό Λημνιακό σπίτι, δεν έχουν εξωτερικές σκάλες αλλά, μνημειακού χαρακτήρα εισόδους, με πέτρινους παραστάτες και καλολαξευμένα πέτρινα μπαλκόνια με φορούσια καθώς και άλλα στοιχεία διακοσμητικής λιθογλυπτικής κυρίως στις προσόψεις ή στις μετώπες.

Εκτός από την περιοχή Μύρινας, εξαιρετικά και πολυάριθμα δείγματα, αυτού του αρχιτεκτονικού τύπου συναντώνται ιδίως στον Κορνό, στο Ρωμανό, στον Κοντιά, στο Πορτιανό και στο Μούδρο και μεμονωμένα σε όλα σχεδόν τα χωριά του νησιού.

Οι δωρεές των ξενιτεμένων Λημνιών και οι έρανοι των φτωχών κατοίκων στα τέλη του 19ου αιώνα, δημιούργησαν τα θαυμάσια σχολικά κτίρια που συναντά ο επισκέπτης σε κάθε χωριό του νησιού. Από το παλαιότερο μικρό σχολείο της Σκανδάλης μέχρι το μεγαλοπρεπές κτίριο του Γυμνασίου στη Μύρινα μαρτυρούν την φροντίδα και την γενναιοδωρία για την εκπαίδευση των παιδιών του νησιού, που απομακρυσμένο όπως ήταν στη μέση του Αιγαίου δεν βρίσκονταν στο επίκεντρο της κρατικής μέριμνας. Σήμερα πολλά από τα σχολεία των μικρότερων χωριών είναι κλειστά καθώς έχει μειωθεί ο αριθμός των μαθητών. Θαυμάσια σχολικά κτίρια με φροντισμένες μεγάλες αυλές και λιθόγλυπτες προσόψεις συναντά κανείς σε όλα τα χωριά του νησιού.